Limburgse vakwerkbouw
De Limburgse vakwerkbouw vormt een belangrijk cultureel erfgoed. Naast de heerlijke Limburgse vlaaien en bieren zijn de zwart-witte huizen in het glooiende Heuvelland iconisch voor Limburg. Deze iconen verdienen onze grootste aandacht.
Restauratie en renovatie van vakwerkbouw en het aanpassen van panden, schuren en stallen aan de hedendaagse behoeften zijn de voornaamste bezigheden van Aannemersbedrijf Drijvers. We maken op maat gemaakte, unieke constructies, gebaseerd op kennis van historische vakwerkbouw. Of het nu gaat om het al dan niet gedeeltelijk vernieuwen van houten spanten, het maken van nieuw vakwerk of het isoleren van daken, wanden en vloeren: voor alles hebben we een constructieve oplossing.
Houten constructie
Voor ons is vakwerk het maken van een houten constructie door middel van pen-en-gatverbindingen. Dit wordt tegenwoordig veel in eiken gedaan, maar in oudere panden komen ook andere houtsoorten voor. Of het nu een oud historisch pand is of een moderne nieuwbouwwoning: een eiken constructie past in ieder segment.
Geschiedenis
Vakwerkbouw is al zo’n 10.000 tot 6.000 jaar voor Christus bekend. De Bandkeramiekers hadden huizen met gevlochten wanden, die ook nog eens met leem waren afgesmeerd, en de Romeinen hadden zelfs vakwerk met stijlen en regels.
In Nederlands Limburg is de oudst bekende vakwerkgevel, uit 1406, in de Maastrichtse binnenstad te vinden. Op het platteland kunnen we niet ver teruggaan; daar is het oudste vakwerk te dateren rond 1500. Dat heeft veel te maken met oorlogen en verwoesting, maar ook met het intensieve gebruik van panden die bovendien, anders dan in de stad, vrij lagen en dus meer last hadden van weersinvloeden.
Het gros van het nu nog aanwezige vakwerk is dan ook achttiende- en vroeg-negentiende-eeuws van aanzien, wat niet wegneemt dat er menigmaal een oudere kern aanwezig is. En tegelijkertijd vinden we ook nog menig zeventiende-eeuws pand.
Pas toen na Napoleon de gemeenschappelijke bossen waren vervallen aan de nieuwe gemeenten en hout dus niet meer kosteloos kon worden verworven, zien we een achteruitgang van het vakwerk, die hand in hand gaat met een versteningsproces. Vlak voordat dat proces ook in Limburg al het vakwerk had weggevaagd, kwam de omslag: de appreciatie, en er kwam een enorme restauratiegolf op gang. Door de hierdoor ontstane nieuwsgierigheid weten we inmiddels heel wat van dat vakwerk.
Het is een bouwmethode die volstrekt op zichzelf staat: meteen een vrijdragend skelet, dat naar believen gevuld kon worden met vlechtwerk en stroleem, of met ramen en deuren. Kozijnen zijn immers onderdeel van het skelet. Het uitzoeken van het hout, het bedenken van de constructie en het timmeren van het skelet zijn hooggekwalificeerde vaardigheden. Dat de boer vroeger zijn eigen aannemer was, kan met gemak van tafel. Zeker het vertalen van een bouwidee in een skelet van aanvankelijk eiken balken vergde een ruimtelijk inzicht dat ook nu maar weinigen gegeven is.
Het timmeren van zo’n skelet was niet alleen een secuur karwei waar veel tijd in ging zitten, het vroeg ook om een slim systeem om het later op de bouwplaats in de goede volgorde te kunnen opzetten. Daarvoor gebruikte de timmerman een nummersysteem van telmerken.
Omdat het bouwen van zo’n vakwerkhuis tot gepaste trots leidde, zien we nogal eens een tekst boven de voordeur of de schuurpoort, waarin de opdrachtgever of eigenaar laat weten wanneer het huis gebouwd is, al dan niet onder aanroepen van heiligen die zijn nieuwe huis moesten beschermen tegen brand en ziektes. Mede daardoor weten we ook dat de meeste huizen werden opgezet in de maanden mei en juni en in oktober, als de werkzaamheden op de boerderij en het land wat rustiger waren.
Met name het lemen kon gemakkelijk door niet-vakmensen gedaan worden. Doordat de leem die vrijkwam bij het uitgraven van de kelder in de wanden werd gebruikt, passen vakwerkpanden perfect in het landschap; ze hebben immers de kleur van de omgeving. Dat veranderde toen de wanden witgekalkt werden, en zeker toen ook de balken, die altijd onbehandeld waren, mee gewit werden.
En al helemaal toen onder invloed van het vroege toerisme naar de Eifel de balken zwart gemaakt werden. Dat was ongebruikelijk, al kwam het wel voor dat houtwerk met lampenroet iets grijs geschilderd werd. Maar dat waren uitzonderingen.
Het beeld van de zwart-witte huisjes is dus nog maar relatief jong. Het idee van vakwerk als behuizing voor de armen is evenmin zo oud en stamt uit de tijd dat de eerste Hollanders als toerist naar het zuiden kwamen, eind negentiende eeuw. Wat toen nog te zien was aan vakwerk, was vaak eeuwenoud en in verval en werd dus bewoond door de sociaal wat minder bedeelden. Maar ditzelfde vakwerk was ooit gebouwd als solide en rijk, en tegen een prijs die minstens gelijk stond aan die van een stenen huis.
Naast de natuurlijke schoonheid van een vakwerkhuis is het dankzij moderne, milieuvriendelijke isolatietechnieken zeer comfortabel wonen. Met de juiste middelen en technieken kunnen vakwerkhuizen een mooie toekomst tegemoetzien.
